مهدور از واژه هدر و به معنای باطل بودن است و
مهدورالدم یعنی کسی که خونش باطل است و در برابر آن قصاص یا دیه ای نیست و
محقون از واژه حقن است و محقون الدم یعنی کسی که باید از ریختن خون او
جلوگیری شود . درعبارات فقها ، نفس معصومه در خصوص افراد محقون الدم
استعمال می شود . به طور کلی نفس از جهت معصوم بودن سه قسم است : یا به
صورت مطلق معصوم است یا به صورت مطلق غیر معصوم است مانند کافر حربی و ساب
النبی و یا از جهتی مهدورالدم و از جهتی معصوم الدم است مانند قاتل عمدی که
نسبت به اولیای دم مقتول ، خونش هدر است اما نسبت به سایرین، معصوم الدم
محسوب می شود.
قتل مهدورالدم درمواردی بر شخص مکلف، واجب شده است،
مانند قتل ساب النبی و در مواردی جایز و مباح است مانند ارتکاب قتل در مقام
دفاع مشروع . دراین موارد، بحث از مجازات و شرایط قصاص معنایی نخواهد داشت
زیرا به دلیل عوامل موجه مذکور، وصف مجرمانه از قتل در مقام انجام دادن
واجب شرعی یا قانونی یا قتل در مقام دفاع برداشته می شود. افرادی که با
ارتکاب جرم از شمول حمایت قانون و شرع خارج می شوند، به دو گروه کلی قابل
تقسیمند : گروهی که دربرابر همه مسلمانان مهدورالدم قلمداد می شوند
(مهدورالدم مطلق) و گروهی که در برابر شخص یا اشخاص خاصی مهدورالدم هستند
(مهدورالدم نسبی).
ماده ۲۲۶ و تبصره ۲ ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی را
قانونگذار از علل موجهه جرم ذکر کرده است که مصداق بارز اجازه قانون می
باشند . لذا کسی که شرعاً مستحق کشتن است و به او اصطلاحاً مهدورالدم گفته
میشود، کشتن او نه تنها قصاص ندارد بلکه دیه نیز از چنین شخصی ساقط است. از
طرف دیگر تبصره مذکور این اجازه را به افراد داده که به صرف اعتقاد به
چنین امری مرتکب قتل شوند و از مجازات قصاص بگریزند. قانونگذار با وضع این
مورد کار مبهمی انجام داده و راه را برای سوءاستفاده از آن باز گذاشته است.
از آنجا که اکثر فقها اجرای مجازات را فقط توسط حاکم امکان پذیر دانسته
اند به نظر میرسد نباید قانونگذار این اجازه را به عموم مردم بدهد . به
عنوان راه حل باید مرتکبین را در هر دو صورت به تعزیر (۳الی۱۰سال حبس)
موضوع ماده ۶۱۲ قانون مجازات اسلامی محکوم کرد .
نظر برخی از فقها بر این است که همه افراد مسلمان نمی
توانند مبادرت به اقامه حدود نمایند، از جمله آیت الله العظمی سید
ابوالقاسم خویی ، که نظر ایشان مستند به برخی روایات از جمله روایت داود بن
مرقد از امام صادق(ع) است . گروهی از حقوقدانان نیز این افراد را فقط نسبت
به حاکم مهدور الدم شمرده و به این ماده ایراد وارد کرده اند چرا که
معتقدند تفاسیر مختلف از ماده موجب اخلال در نظم عمومی خواهد شد زیرا با
توجه به اینکه رسیدگی به جرایم از وظایف قوه قضاییه می باشد دادن اجازه
قانونی به آحاد مردم برای اعدام یا قصاص صحیح به نظر نمی رسد و این حکومت
اسلامی است که مجاز به اقدام است. ضمنا این امر با واقعیات جامعه امروزی
سازگار نیست و البته تشخیص مهدورالدم یا مستحق قصاص بودن یک امر قضایی است
که نیاز به آگاهی های حقوقی و تجارب قضایی فراوان دارد .
مصادیق مهدور الدم در حقوق ایران : با پیروزی انقلاب
اسلامی با توجه به اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مبنی بر
اسلامی شدن قوانین کیفری و حقوقی، قانون گذار در جهت اسلامی کردن قوانین
براساس منابع فقهی و فتاوای حضرت امام خمینی (ره) ، به وضع قانون حدود و
قصاص و دیات و تعزیرات اقدام کرد و با توجه به تغییرات و تحولاتی که در
قوانین موضوعه بعد از انقلاب صورت گرفته است، مختصرا به مواردی که در آنها
قتل یا سایر صدمات جسمانی علیه اشخاص با اسباب و علل شرعی، مباح دانسته
شده، اشاره می کنیم: در ماده ۲۲۶ ق.م.ا. ذیل عنوان شرایط قصاص آمده است:
قتل نفس در صورتی موجب قصاص است که مقتول شرعا مستحق کشتن نباشد و اگر
مستحق قتل باشد، قاتل باید استحقاق قتل او را طبق موازین در دادگاه اثبات
کند. این ماده، از مواد تاسیسی قانون مجازات اسلامی و برگرفته از فقه می
باشد. فقها نیز در بحث قصاص، این بحث را مطرح کرده اند که یکی از شرایط
اجرای قصاص، محقون الدم بودن مقتول است و در صورتی که مقتول مهدور الدم
بوده است، قاتل قابل قصاص نیست.
براساس ماده ۲۰۵ قتل عمد موجب قصاص است و اولیای دم
می توانند با اذن ولی امر، قاتل را با رعایت شرایط مذکور در قانون، قصاص
کنند. دراین ماده جواز قتل قاتل به افراد خاصی(اولیای دم) داده شده است و
آنان در صورت به قتل رساندن قاتل، مرتکب جرم نشده اند. اما باید دراین خصوص
از ولی امر اذن بگیرند و در ماده ۲۶۹ به مجنی علیه اجازه قصاص عضو داده
شده است. یعنی عضو جانی عمدی، نسبت به مجنی علیه فاقد احترام است و مجنی
علیه با رعایت شرایط مذکور در باب قصاص عضو، میتواند نسبت به قصاص عضو
اقدام کند. همین طور در تبصره ۲ ماده ۲۹۵ می خوانیم: درصورتی که شخصی کسی
را به اعتقاد قصاص یا به اعتقاد مهدورالدم بودن بکشد و این امر بر دادگاه
ثابت شود و بعدا معلوم گردد که مجنی علیه مورد قصاص و یا مهدورالدم نبوده
قتل به منزله خطای شبیه به عمد است. تصویب این تبصره باعث شد که در بسیاری
از پرونده های قتل، قاتل به جای انکار قتل، به موضوع اعتراف نموده اما ادعا
می کند با اعتقاد به مهدور الدم بودن و این که خون مقتول شرعا مباح است،
مرتکب قتل شده است.
ماده ۵۱۳ ق.م.ا. و ماده ۲۶ قانون مطبوعات (توهین به
مقدسات) : بند هفتم از ماده ۶ قانون مطبوعات مصوب ۱۳۶۴ اهانت به دین اسلام و
مقدسات آن توسط نشریات را ممنوع دانسته و در ماده ۲۶ آورده است: هرکس به
وسیله مطبوعات به دین مبین اسلام و مقدسات آن توهین کند، در صورتی که به
ارتداد منجر شود، حکم ارتداد در حق وی صادر و اجرا و اگر به ارتداد
نینجامد، طبق نظر حاکم شرع و براساس قانون تعزیرات با وی رفتار خواهد شد.
درقانون تعزیرات مصوب ۱۳۶۲ درخصوص اهانت به اسلام و مقدسات، مجازات خاصی
پیش بینی نشده بود اما در سال ۱۳۷۵ قانون گذار این نقیصه را جبران و ماده
۵۱۳ را به این شرح تصویب نموده است: هرکس به مقدسات اسلام و یا هریک از
انبیای عظام یا ائمه طاهرین(ع) یا حضرت صدیقه طاهره(س) اهانت نماید، اگر
مشمول حکم ساب النبی باشد، اعدام می شود و در غیر این صورت به حبس از یک تا
پنج سال محکوم خواهد شد.
نکته مهمی که در هر دو ماده مذکور به چشم می خورد این
است که قانون گذار به افراد، اجازه اجرای حکم ارتداد و یا قتل ساب النبی و
ائمه اطهار(ع) را نداده و در ماده ۲۶ قانون مطبوعات با اشاره به لزوم صدور
حکم ارتداد که لازمه اش رسیدگی قضایی به جرم است و درماده ۵۱۲ باعبارت«
اعدام می شود» به لزوم رسیدگی و اثبات جرم ارتداد در دادگاه صالح توجه
داشته است. هم چنین در ماده ۶۳۰ ق.م.ا.(قتل زوجه و اجنبی درحال زنا) قانون
گذار در تصویب قانون تعزیرات سال ۱۳۷۵ به شوهر اجازه داده است که در صورت
مشاهده همسر خود درحال زنا در صورت علم به مطاوعت زوجه، زوجه و اجنبی را به
قتل برساند. قیود مذکور در ماده ۶۳۰ این جواز را بسیار محدود و فقط به
مورد مشاهده و درصورت علم به رضایت زن منحصرکرده است.
توجه به مواد فوق از قانون مجازات اسلامی بیانگر این
است که در قانون مجازات اسلامی براساس متون فقهی در مواردی به صورت مطلق و
درمواردی به صورت نسبی و نسبت به افراد خاص، اجازه قتل و سلب حیات صادر شده
است. به عبارت دیگر قانون گذار درقوانین موضوعه بعد از انقلاب اسلامی در
صدد تعیین مصادیق مهدور الدم (مطلق و نسبی) برآمده است که این روند در
قانون جدید مجازات اسلامی مطرح در مجلس محترم شورای اسلامی ادامه دارد و
عناوینی نظیر ساحر و ... را به این مصادیق افزوده است.
مشقهای یک حقوقدان علاقهمند به تحصیل و تحقیق در طول مطالعه و ادامه تحصیل